Introduction
Le 21 septembre, le jour et la nuit retrouvent pour un instant leur équilibre.
L’été s’achève. Les fruits sont mûrs, les récoltes ont été rassemblées et la lumière commence à décroître. Après la Fête de l’Entrée en Automne — La Gratitude, célébrée le 1er août, vient, au cœur de la saison, la Fête de l’Équinoxe d’Automne — La Transmission, le 21 septembre.
Une question apparaît alors :
Que voulons-nous faire de ce que nous avons reçu ?
Transmettre ne consiste pas seulement à conserver. Tout héritage vivant demande à être reçu, interrogé, discerné et transformé avant de pouvoir être donné à d’autres.
La nature elle-même nous l’enseigne. Le fruit parvenu à maturité ne demeure pas intact : il est partagé, consommé, transformé, ou devient semence. Quelque chose disparaît afin que quelque chose puisse continuer à vivre.
L’équinoxe d’automne nous place ainsi devant le mystère du passage : entre lumière et obscurité, abondance et dépouillement, accomplissement et recommencement, vie et mort.
Cette fête propose d’en faire une expérience à la fois spirituelle, créative et relationnelle.
Car une culture ne vit pas seulement de ce qu’elle invente. Elle vit aussi de ce qu’elle reçoit et de ce qu’elle choisit de transmettre. Une œuvre, une connaissance, une pratique, une histoire, une sagesse ou un geste traversent les générations parce que des êtres humains les accueillent, se les approprient et leur permettent de prendre de nouvelles formes.
La transmission n’est donc pas la répétition du passé.
Transmettre, c’est choisir ce qui mérite de continuer à vivre.
Cette interrogation ouvre naturellement un dialogue entre les traditions. Le christianisme, le bouddhisme, la philosophie grecque et d’autres chemins de sagesse portent des langages différents. Il ne s’agit pas de les confondre ni de chercher artificiellement une doctrine commune, mais de permettre à leurs expériences et à leurs symboles d’entrer en conversation autour de quelques grandes questions humaines : que recevons-nous ? Que devons-nous laisser disparaître ? Que pouvons-nous transformer ? Que voulons-nous transmettre ?
La Transmission devient ainsi l’un des gestes fondamentaux de la Civilisation de l’Amour : recevoir ce qui nous précède, discerner ce qui demeure vivant, le transformer par la création et le partager avec ceux qui viennent après nous.
Recevoir. Discerner. Transformer. Partager. Transmettre.
Εισαγωγή
Στις 21 Σεπτεμβρίου, η ημέρα και η νύχτα ξαναβρίσκουν για μια στιγμή την ισορροπία τους.
Το καλοκαίρι τελειώνει. Οι καρποί έχουν ωριμάσει, οι σοδειές έχουν συγκεντρωθεί και το φως αρχίζει να λιγοστεύει. Μετά τη Γιορτή της Εισόδου στο Φθινόπωρο — Η Ευγνωμοσύνη, που γιορτάζεται την 1η Αυγούστου, έρχεται, στην καρδιά της εποχής, η Γιορτή της Φθινοπωρινής Ισημερίας — Η Μετάδοση, στις 21 Σεπτεμβρίου.
Τότε αναδύεται ένα ερώτημα:
Τι θέλουμε να κάνουμε με όσα έχουμε λάβει;
Η μετάδοση δεν σημαίνει απλώς διατήρηση. Κάθε ζωντανή κληρονομιά χρειάζεται να γίνει δεκτή, να ερωτηθεί, να διακριθεί και να μεταμορφωθεί, προτού μπορέσει να δοθεί σε άλλους.
Η ίδια η φύση μάς το διδάσκει. Ο καρπός που έχει ωριμάσει δεν παραμένει ανέπαφος: μοιράζεται, καταναλώνεται, μεταμορφώνεται ή γίνεται σπόρος. Κάτι εξαφανίζεται ώστε κάτι άλλο να μπορέσει να συνεχίσει να ζει.
Η φθινοπωρινή ισημερία μάς τοποθετεί έτσι μπροστά στο μυστήριο του περάσματος: ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, την αφθονία και την απογύμνωση, την ολοκλήρωση και το νέο ξεκίνημα, τη ζωή και τον θάνατο.
Η γιορτή αυτή προτείνει να κάνουμε αυτό το πέρασμα μια εμπειρία ταυτόχρονα πνευματική, δημιουργική και σχεσιακή.
Γιατί ένας πολιτισμός δεν ζει μόνο από όσα επινοεί. Ζει επίσης από όσα δέχεται και από όσα επιλέγει να μεταδώσει. Ένα έργο, μια γνώση, μια πρακτική, μια ιστορία, μια σοφία ή μια χειρονομία διασχίζουν τις γενιές επειδή άνθρωποι τα υποδέχονται, τα οικειοποιούνται και τους επιτρέπουν να πάρουν νέες μορφές.
Η μετάδοση, επομένως, δεν είναι επανάληψη του παρελθόντος.
Μεταδίδω σημαίνει επιλέγω αυτό που αξίζει να συνεχίσει να ζει.
Αυτό το ερώτημα ανοίγει φυσικά έναν διάλογο ανάμεσα στις παραδόσεις. Ο χριστιανισμός, ο βουδισμός, η ελληνική φιλοσοφία και άλλοι δρόμοι σοφίας χρησιμοποιούν διαφορετικές γλώσσες. Δεν πρόκειται να τους συγχέουμε ούτε να αναζητήσουμε τεχνητά ένα κοινό δόγμα, αλλά να επιτρέψουμε στις εμπειρίες και στα σύμβολά τους να συνομιλήσουν γύρω από ορισμένα μεγάλα ανθρώπινα ερωτήματα: τι λαμβάνουμε; Τι πρέπει να αφήσουμε να χαθεί; Τι μπορούμε να μεταμορφώσουμε; Τι θέλουμε να μεταδώσουμε;
Η Μετάδοση γίνεται έτσι μία από τις θεμελιώδεις πράξεις του Πολιτισμού της Αγάπης: να δεχόμαστε όσα μας προηγούνται, να διακρίνουμε όσα παραμένουν ζωντανά, να τα μεταμορφώνουμε μέσα από τη δημιουργία και να τα μοιραζόμαστε με εκείνους που έρχονται μετά από εμάς.
Να δεχόμαστε. Να διακρίνουμε. Να μεταμορφώνουμε. Να μοιραζόμαστε. Να μεταδίδουμε.
Le sens de la fête — Transmettre ce qui mérite de vivre
À l’équinoxe, l’automne atteint un point d’équilibre. Le jour et la nuit se répondent avant que l’obscurité ne prenne progressivement davantage de place.
Dans le cycle des Huit Fêtes du Vivant, ce moment invite à passer de la Gratitude à la Transmission.
La Gratitude nous apprend à reconnaître ce que nous avons reçu. La Transmission nous demande ce que nous allons en faire.
Nous sommes tous des héritiers.
Nous recevons une langue, des récits, des savoirs, des œuvres, des croyances, des gestes, des paysages, des manières d’aimer, de créer et d’habiter le monde. Nous recevons aussi des blessures, des erreurs, des habitudes et des formes qui ne doivent pas nécessairement être prolongées.
Transmettre suppose donc un discernement.
Il ne s’agit ni de tout conserver ni de tout rejeter. Il s’agit de reconnaître ce qui demeure vivant, ce qui doit être transformé et ce qui peut être laissé derrière nous.
La nature offre ici une image essentielle.
À l’automne, le fruit arrivé à maturité se détache. La plante ne cherche pas à conserver indéfiniment toutes ses formes. Elle abandonne ce qui a accompli son cycle, tandis que la graine porte silencieusement la possibilité d’une vie nouvelle.
La transmission humaine obéit elle aussi à ce mouvement.
Une culture qui ne transmet plus perd sa mémoire. Mais une culture qui ne fait que reproduire ce qu’elle a reçu finit par se figer.
Entre l’oubli et la répétition existe un troisième chemin :
recevoir un héritage, le discerner, le transformer et lui permettre de porter de nouveaux fruits.
C’est pourquoi la Transmission est inséparable de la création.
Créer ne signifie pas rompre avec ce qui nous précède. C’est souvent permettre à quelque chose de très ancien de trouver une forme nouvelle, adaptée à un autre temps, à d’autres êtres humains et à d’autres manières d’habiter le monde.
La question de cette fête n’est donc pas seulement :
Qu’avons-nous reçu ?
Elle devient :
Qu’est-ce qui mérite de continuer à vivre à travers nous ?
Το νόημα της γιορτής — Να μεταδώσουμε ό,τι αξίζει να συνεχίσει να ζει
Στην ισημερία, το φθινόπωρο φτάνει σε ένα σημείο ισορροπίας. Η ημέρα και η νύχτα ανταποκρίνονται η μία στην άλλη, πριν το σκοτάδι αρχίσει σταδιακά να καταλαμβάνει περισσότερο χώρο.
Στον κύκλο των Οκτώ Γιορτών του Ζωντανού, αυτή η στιγμή μάς καλεί να περάσουμε από την Ευγνωμοσύνη στη Μετάδοση.
Η Ευγνωμοσύνη μάς μαθαίνει να αναγνωρίζουμε όσα έχουμε λάβει. Η Μετάδοση μας ρωτά τι θα κάνουμε με αυτά.
Είμαστε όλοι κληρονόμοι.
Λαμβάνουμε μια γλώσσα, αφηγήσεις, γνώσεις, έργα, πεποιθήσεις, χειρονομίες, τοπία, τρόπους να αγαπάμε, να δημιουργούμε και να κατοικούμε τον κόσμο. Λαμβάνουμε επίσης πληγές, λάθη, συνήθειες και μορφές που δεν χρειάζεται απαραίτητα να συνεχίσουμε.
Η μετάδοση προϋποθέτει επομένως διάκριση.
Δεν πρόκειται ούτε να διατηρήσουμε τα πάντα ούτε να απορρίψουμε τα πάντα. Πρόκειται να αναγνωρίσουμε τι παραμένει ζωντανό, τι χρειάζεται να μεταμορφωθεί και τι μπορούμε να αφήσουμε πίσω μας.
Η φύση μάς προσφέρει εδώ μια ουσιαστική εικόνα.
Το φθινόπωρο, ο ώριμος καρπός αποσπάται. Το φυτό δεν προσπαθεί να διατηρήσει επ’ αόριστον όλες τις μορφές του. Εγκαταλείπει ό,τι έχει ολοκληρώσει τον κύκλο του, ενώ ο σπόρος φέρει σιωπηλά τη δυνατότητα μιας νέας ζωής.
Η ανθρώπινη μετάδοση ακολουθεί και αυτή μια παρόμοια κίνηση.
Ένας πολιτισμός που δεν μεταδίδει πλέον χάνει τη μνήμη του. Αλλά ένας πολιτισμός που περιορίζεται στην αναπαραγωγή όσων έχει λάβει καταλήγει να παγώνει.
Ανάμεσα στη λήθη και την επανάληψη υπάρχει ένας τρίτος δρόμος:
να δεχθούμε μια κληρονομιά, να τη διακρίνουμε, να τη μεταμορφώσουμε και να της επιτρέψουμε να δώσει νέους καρπούς.
Γι’ αυτό η Μετάδοση είναι αχώριστη από τη δημιουργία.
Το να δημιουργούμε δεν σημαίνει ότι διακόπτουμε τη σχέση μας με όσα προηγήθηκαν. Συχνά σημαίνει ότι επιτρέπουμε σε κάτι πολύ παλιό να βρει μια νέα μορφή, κατάλληλη για μια άλλη εποχή, για άλλους ανθρώπους και για άλλους τρόπους κατοίκησης του κόσμου.
Το ερώτημα αυτής της γιορτής δεν είναι επομένως μόνο:
Τι έχουμε λάβει;
Γίνεται:
Τι αξίζει να συνεχίσει να ζει μέσα από εμάς;
Le temps du vivant — Le Feu et l’Air
Chaque saison des Huit Fêtes du Vivant est mise en relation avec deux éléments. L’un exprime le mouvement dominant de la saison ; l’autre l’accompagne, le met en mouvement et lui donne une autre dimension.
Pour l’automne, ce dialogue unit le Feu et l’Air.
Le Feu est l’élément premier. Mais il ne s’agit plus du feu éclatant de l’été. À mesure que la lumière extérieure décroît, le feu devient davantage intérieur.
Il est ce qui éclaire lorsque l’obscurité augmente.
Il devient volonté, courage, vigilance et discernement.
À l’automne, la question du Feu pourrait ainsi être formulée :
Qu’est-ce qui mérite de continuer à vivre ?
Car transmettre exige de choisir. Tout ne peut être emporté. Tout ne doit pas être conservé. Il faut parfois abandonner une forme pour préserver ce qu’elle portait d’essentiel.
À ce Feu répond l’Air, élément complémentaire de l’automne.
L’Air est souffle, circulation, relation. Il rappelle qu’aucune transmission ne peut avoir lieu dans l’immobilité. Ce que nous avons reconnu comme vivant doit pouvoir passer de l’un à l’autre : par la parole, le geste, l’enseignement, l’œuvre, le récit, la présence.
La question de l’Air devient alors :
Comment faire passer à d’autres ce qui mérite de continuer à vivre ?
Le Feu et l’Air forment ainsi une véritable dynamique.
Le Feu éclaire et discerne.
L’Air met en relation et fait circuler.
Le premier permet de reconnaître ce qui doit être transmis. Le second permet à cette transmission d’avoir lieu.
Cette relation entre les deux éléments donne à la fête son mouvement profond : la lumière reçue ne doit pas seulement être gardée ; elle doit pouvoir circuler.
La lumière extérieure décroît.
Le souffle demeure.
Et le feu peut passer d’un être à l’autre.
Recevoir. Discerner. Faire circuler. Transmettre.
Ο χρόνος του ζωντανού — Η Φωτιά και ο Αέρας
Κάθε εποχή των Οκτώ Γιορτών του Ζωντανού συνδέεται με δύο στοιχεία. Το ένα εκφράζει την κυρίαρχη κίνηση της εποχής· το άλλο τη συνοδεύει, τη θέτει σε κίνηση και της δίνει μια άλλη διάσταση.
Για το φθινόπωρο, αυτός ο διάλογος ενώνει τη Φωτιά και τον Αέρα.
Η Φωτιά είναι το κύριο στοιχείο. Δεν πρόκειται όμως πια για τη λαμπερή φωτιά του καλοκαιριού. Καθώς το εξωτερικό φως λιγοστεύει, η φωτιά γίνεται περισσότερο εσωτερική.
Είναι αυτό που φωτίζει όταν το σκοτάδι αυξάνεται.
Γίνεται θέληση, θάρρος, εγρήγορση και διάκριση.
Το φθινόπωρο, το ερώτημα της Φωτιάς θα μπορούσε έτσι να διατυπωθεί:
Τι αξίζει να συνεχίσει να ζει;
Γιατί η μετάδοση απαιτεί επιλογή. Δεν μπορούμε να πάρουμε τα πάντα μαζί μας. Δεν πρέπει να διατηρήσουμε τα πάντα. Μερικές φορές χρειάζεται να εγκαταλείψουμε μια μορφή για να διαφυλάξουμε αυτό που ουσιαστικά έφερε μέσα της.
Στη Φωτιά αυτή απαντά ο Αέρας, το συμπληρωματικό στοιχείο του φθινοπώρου.
Ο Αέρας είναι πνοή, κυκλοφορία, σχέση. Μας θυμίζει ότι καμία μετάδοση δεν μπορεί να υπάρξει μέσα στην ακινησία. Αυτό που αναγνωρίσαμε ως ζωντανό πρέπει να μπορεί να περάσει από τον έναν στον άλλον: μέσα από τον λόγο, τη χειρονομία, τη διδασκαλία, το έργο, την αφήγηση, την παρουσία.
Το ερώτημα του Αέρα γίνεται τότε:
Πώς μπορούμε να μεταδώσουμε στους άλλους αυτό που αξίζει να συνεχίσει να ζει;
Η Φωτιά και ο Αέρας σχηματίζουν έτσι μια πραγματική δυναμική.
Η Φωτιά φωτίζει και διακρίνει.
Ο Αέρας συνδέει και θέτει σε κυκλοφορία.
Η πρώτη επιτρέπει να αναγνωρίσουμε αυτό που πρέπει να μεταδοθεί. Ο δεύτερος επιτρέπει να πραγματοποιηθεί αυτή η μετάδοση.
Η σχέση ανάμεσα στα δύο στοιχεία δίνει στη γιορτή τη βαθύτερη κίνησή της: το φως που λάβαμε δεν πρέπει μόνο να φυλαχθεί· πρέπει να μπορεί να κυκλοφορήσει.
Το εξωτερικό φως λιγοστεύει.
Η πνοή παραμένει.
Και η φωτιά μπορεί να περάσει από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.
Να δεχόμαστε. Να διακρίνουμε. Να θέτουμε σε κυκλοφορία. Να μεταδίδουμε.
La Saint-Michel — Porter la lumière dans l’obscurité
Dans la tradition chrétienne occidentale, la fête de saint Michel, célébrée le 29 septembre, se situe quelques jours après l’équinoxe d’automne. Cette proximité a contribué à faire de l’archange une grande figure symbolique de l’entrée dans la saison sombre.
Au XXᵉ siècle, Rudolf Steiner développe cette intuition dans ses conférences consacrées aux quatre grandes imaginations cosmiques du cycle de l’année. Il associe particulièrement l’automne à Michaël : alors que les forces de la nature se retirent progressivement, l’être humain est appelé à trouver intérieurement la force que le monde extérieur lui donne de moins en moins.
Michaël devient ainsi la figure d’un Feu qui s’intériorise.
Ce feu n’est pas celui qui détruit. Il est celui qui éclaire, réveille et donne le courage de regarder ce qui doit l’être.
Son attribut traditionnel, l’épée, prend alors une signification particulière.
L’épée sépare. Elle tranche. Symboliquement, elle représente la faculté de discerner.
Discerner l’essentiel de l’accessoire.
Le vivant de ce qui s’est figé.
Le courage de la peur.
Ce qui doit être abandonné de ce qui mérite d’être conservé, transformé et transmis.
Dans cette perspective, le combat de Michaël contre le dragon peut être lu non comme l’appel à combattre un ennemi extérieur, mais comme l’image d’un travail intérieur : affronter ce qui obscurcit la conscience et empêche d’agir librement.
Mais Michaël n’agit pas seul.
Dans la lecture saisonnière proposée par Steiner, Michaël domine l’automne dans la dimension cosmique tandis que Raphaël agit dans l’être humain, notamment à travers le souffle et la circulation.
Nous retrouvons ainsi le dialogue du Feu et de l’Air.
Michaël apporte le Feu du discernement.
Raphaël met ce qui a été discerné en mouvement par le souffle.
L’un aide à reconnaître ce qui mérite d’être porté.
L’autre permet de le faire circuler.
La Saint-Michel apporte ainsi à la Fête de la Transmission un langage spécifiquement chrétien. Il ne s’agit pas d’en faire un langage universel ni de demander à toutes les traditions de reconnaître les archanges. Il s’agit d’accueillir ce que cette tradition particulière peut apporter à une expérience humaine partageable : trouver en soi une lumière lorsque la lumière extérieure diminue et discerner ce qui mérite d’être transmis.
Deux symboles peuvent alors accompagner la fête :
L’épée discerne.
La flamme transmet.
Η γιορτή του Αρχαγγέλου Μιχαήλ — Να μεταφέρουμε το φως μέσα στο σκοτάδι
Στη δυτική χριστιανική παράδοση, η γιορτή του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, στις 29 Σεπτεμβρίου, βρίσκεται λίγες ημέρες μετά τη φθινοπωρινή ισημερία. Αυτή η χρονική εγγύτητα συνέβαλε στο να γίνει ο Αρχάγγελος μια μεγάλη συμβολική μορφή της εισόδου στη σκοτεινή περίοδο του έτους.
Τον 20ό αιώνα, ο Ρούντολφ Στάινερ αναπτύσσει αυτή τη διαίσθηση στις διαλέξεις του για τις τέσσερις μεγάλες κοσμικές εικόνες του ετήσιου κύκλου. Συνδέει ιδιαίτερα το φθινόπωρο με τον Μιχαήλ: καθώς οι δυνάμεις της φύσης αποσύρονται σταδιακά, ο άνθρωπος καλείται να βρει μέσα του τη δύναμη που ο εξωτερικός κόσμος τού προσφέρει όλο και λιγότερο.
Ο Μιχαήλ γίνεται έτσι η μορφή μιας Φωτιάς που εσωτερικεύεται.
Αυτή η φωτιά δεν είναι εκείνη που καταστρέφει. Είναι εκείνη που φωτίζει, αφυπνίζει και δίνει το θάρρος να αντικρίσουμε όσα πρέπει να αντικρίσουμε.
Το παραδοσιακό του σύμβολο, το ξίφος, αποκτά τότε μια ιδιαίτερη σημασία.
Το ξίφος χωρίζει. Κόβει. Συμβολικά, αντιπροσωπεύει την ικανότητα της διάκρισης.
Να διακρίνουμε το ουσιώδες από το επουσιώδες.
Το ζωντανό από εκείνο που έχει παγώσει.
Το θάρρος από τον φόβο.
Αυτό που πρέπει να εγκαταλειφθεί από εκείνο που αξίζει να διατηρηθεί, να μεταμορφωθεί και να μεταδοθεί.
Από αυτή την οπτική, η μάχη του Μιχαήλ με τον δράκοντα μπορεί να διαβαστεί όχι ως κάλεσμα για μάχη εναντίον ενός εξωτερικού εχθρού, αλλά ως εικόνα μιας εσωτερικής εργασίας: να αντιμετωπίσουμε ό,τι σκοτεινιάζει τη συνείδηση και μας εμποδίζει να ενεργούμε ελεύθερα.
Ο Μιχαήλ όμως δεν δρα μόνος.
Στην εποχική ανάγνωση που προτείνει ο Στάινερ, ο Μιχαήλ κυριαρχεί το φθινόπωρο στην κοσμική διάσταση, ενώ ο Ραφαήλ δρα μέσα στον άνθρωπο, ιδιαίτερα μέσα από την αναπνοή και την κυκλοφορία.
Ξαναβρίσκουμε έτσι τον διάλογο της Φωτιάς και του Αέρα.
Ο Μιχαήλ φέρνει τη Φωτιά της διάκρισης.
Ο Ραφαήλ θέτει σε κίνηση, μέσω της πνοής, αυτό που έχει διακριθεί.
Ο ένας βοηθά να αναγνωρίσουμε αυτό που αξίζει να μεταφέρουμε.
Ο άλλος επιτρέπει να το θέσουμε σε κυκλοφορία.
Η γιορτή του Μιχαήλ προσφέρει έτσι στη Γιορτή της Μετάδοσης μια ειδικά χριστιανική γλώσσα. Δεν πρόκειται να την παρουσιάσουμε ως οικουμενική γλώσσα ούτε να ζητήσουμε από όλες τις παραδόσεις να αναγνωρίσουν τους Αρχαγγέλους. Πρόκειται να δεχθούμε αυτό που η συγκεκριμένη παράδοση μπορεί να προσφέρει σε μια ανθρώπινη εμπειρία που μπορεί να μοιραστεί από όλους: να βρίσκουμε μέσα μας ένα φως όταν το εξωτερικό φως μειώνεται και να διακρίνουμε αυτό που αξίζει να μεταδοθεί.
Δύο σύμβολα μπορούν τότε να συνοδεύουν τη γιορτή:
Το ξίφος διακρίνει.
Η φλόγα μεταδίδει.
De Michaël à Mañjuśrī — L’épée du discernement
L’image de l’épée permet d’ouvrir un dialogue avec une autre tradition spirituelle.
Dans le bouddhisme mahāyāna, le bodhisattva Mañjuśrī est associé à la sagesse transcendante, la prajñā. Il est fréquemment représenté tenant une épée flamboyante : l’épée de la sagesse, qui tranche l’ignorance, les illusions et les attachements qui empêchent de voir la réalité telle qu’elle est.
Le rapprochement avec Michaël est saisissant.
Il ne signifie pourtant pas que Michaël et Mañjuśrī seraient deux expressions d’une même figure spirituelle. Les traditions chrétienne et bouddhique possèdent leurs histoires, leurs cosmologies et leurs langages propres.
Mais elles peuvent entrer en conversation.
Dans les deux cas, l’épée peut devenir le symbole d’une opération intérieure : trancher pour voir plus clairement.
Chez Michaël, elle peut évoquer le courage et le discernement nécessaires pour affronter les forces qui obscurcissent la conscience.
Chez Mañjuśrī, elle représente la sagesse capable de couper l’ignorance et l’illusion.
Deux traditions différentes rencontrent ainsi une même expérience humaine fondamentale : il existe des moments où avancer exige de distinguer, de séparer, de renoncer à certaines illusions et de reconnaître ce qui est essentiel.
Cette rencontre prend tout son sens dans une fête consacrée à la Transmission.
Car nous ne transmettons jamais simplement ce que nous avons reçu.
Entre recevoir et transmettre intervient nécessairement un acte de discernement.
Que faut-il conserver ?
Que faut-il transformer ?
Que faut-il abandonner ?
Quelles habitudes, quelles représentations ou quelles peurs empêchent encore ce qui est vivant de circuler ?
Le dialogue entre Michaël et Mañjuśrī permet ainsi de faire de l’épée un symbole intertraditionnel de la vigilance de la conscience, sans effacer ce qui distingue les deux traditions.
La Civilisation de l’Amour ne cherche pas à construire une nouvelle religion en fusionnant les anciennes. Elle crée des espaces où leurs symboles, leurs expériences et leurs pratiques peuvent se rencontrer et s’éclairer mutuellement.
À l’équinoxe d’automne, l’épée peut alors précéder symboliquement la flamme.
Avant de transmettre, il faut discerner.
L’épée discerne.
La flamme transmet.
Από τον Μιχαήλ στον Μαντζούσρι — Το ξίφος της διάκρισης
Η εικόνα του ξίφους μάς επιτρέπει να ανοίξουμε έναν διάλογο με μια άλλη πνευματική παράδοση.
Στον βουδισμό Μαχαγιάνα, ο μποντισάτβα Μαντζούσρι συνδέεται με την υπερβατική σοφία, την prajñā. Συχνά απεικονίζεται να κρατά ένα φλεγόμενο ξίφος: το ξίφος της σοφίας, που κόβει την άγνοια, τις ψευδαισθήσεις και τις προσκολλήσεις που μας εμποδίζουν να δούμε την πραγματικότητα όπως είναι.
Η αντιστοιχία με τον Μιχαήλ είναι εντυπωσιακή.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο Μιχαήλ και ο Μαντζούσρι είναι δύο εκφράσεις της ίδιας πνευματικής μορφής. Η χριστιανική και η βουδιστική παράδοση έχουν τη δική τους ιστορία, κοσμολογία και γλώσσα.
Μπορούν όμως να συνομιλήσουν.
Και στις δύο περιπτώσεις, το ξίφος μπορεί να γίνει το σύμβολο μιας εσωτερικής πράξης: να κόβουμε για να βλέπουμε καθαρότερα.
Στον Μιχαήλ, μπορεί να εκφράζει το θάρρος και τη διάκριση που χρειάζονται για να αντιμετωπίσουμε τις δυνάμεις που σκοτεινιάζουν τη συνείδηση.
Στον Μαντζούσρι, αντιπροσωπεύει τη σοφία που είναι ικανή να κόψει την άγνοια και την ψευδαίσθηση.
Δύο διαφορετικές παραδόσεις συναντούν έτσι μια ίδια θεμελιώδη ανθρώπινη εμπειρία: υπάρχουν στιγμές όπου, για να προχωρήσουμε, χρειάζεται να διακρίνουμε, να ξεχωρίζουμε, να εγκαταλείπουμε ορισμένες ψευδαισθήσεις και να αναγνωρίζουμε αυτό που είναι ουσιώδες.
Αυτή η συνάντηση αποκτά όλο της το νόημα σε μια γιορτή αφιερωμένη στη Μετάδοση.
Γιατί ποτέ δεν μεταδίδουμε απλώς αυτό που έχουμε λάβει.
Ανάμεσα στο να δεχθούμε και στο να μεταδώσουμε παρεμβάλλεται αναγκαστικά μια πράξη διάκρισης.
Τι πρέπει να διατηρήσουμε;
Τι πρέπει να μεταμορφώσουμε;
Τι πρέπει να εγκαταλείψουμε;
Ποιες συνήθειες, ποιες αντιλήψεις ή ποιοι φόβοι εμποδίζουν ακόμη αυτό που είναι ζωντανό να κυκλοφορήσει;
Ο διάλογος ανάμεσα στον Μιχαήλ και τον Μαντζούσρι μάς επιτρέπει έτσι να κάνουμε το ξίφος ένα διαπαραδοσιακό σύμβολο της εγρήγορσης της συνείδησης, χωρίς να σβήνουμε όσα διακρίνουν τις δύο παραδόσεις.
Ο Πολιτισμός της Αγάπης δεν επιδιώκει να δημιουργήσει μια νέα θρησκεία συγχωνεύοντας τις παλαιότερες. Δημιουργεί χώρους όπου τα σύμβολα, οι εμπειρίες και οι πρακτικές τους μπορούν να συναντηθούν και να φωτίσουν το ένα το άλλο.
Στη φθινοπωρινή ισημερία, το ξίφος μπορεί τότε συμβολικά να προηγείται της φλόγας.
Πριν μεταδώσουμε, χρειάζεται να διακρίνουμε.
Το ξίφος διακρίνει.
Η φλόγα μεταδίδει.
Spiritualité et créativité — Transformer ce que nous recevons
La Transmission ne concerne pas seulement les savoirs, les œuvres ou les traditions. Elle engage aussi notre manière d’habiter le monde et de donner un sens à notre existence.
C’est ici que spiritualité et créativité se rejoignent.
Créer ne consiste pas simplement à produire quelque chose de nouveau. Toute création véritable suppose un passage par l’inconnu : quelque chose n’existe pas encore, aucune forme n’est donnée d’avance, et il faut accepter de ne pas savoir entièrement ce qui va advenir.
L’expérience spirituelle commence elle aussi par une ouverture.
Elle reconnaît que le réel ne se réduit pas nécessairement à ce que nous pouvons immédiatement expliquer, mesurer ou maîtriser. Elle ne demande pas d’abandonner la raison, mais de reconnaître l’existence du mystère — notamment celui de la vie et de la mort — et d’apprendre à demeurer devant lui sans chercher immédiatement à le refermer.
Le refus de la spiritualité et le refus de la créativité peuvent ainsi procéder d’une même fermeture : la peur de ce qui échappe à nos habitudes, à nos certitudes et à notre volonté de contrôle.
À l’inverse, créer comme cheminer spirituellement demande une certaine disponibilité : écouter, accueillir, laisser apparaître, puis donner forme.
Mais cette ouverture ne suffit pas.
La Transmission introduit une responsabilité supplémentaire : que faisons-nous de ce qui nous a été donné ?
Une intuition peut devenir une œuvre.
Une expérience peut devenir un récit.
Une sagesse peut devenir une pratique.
Un héritage peut devenir une création nouvelle.
Une transformation intérieure peut modifier notre manière d’entrer en relation avec les autres.
C’est pourquoi les Huit Fêtes du Vivant ne séparent pas spiritualité et création culturelle.
La spiritualité ouvre une profondeur.
La créativité lui permet de prendre forme.
La transmission permet à cette forme de quitter celui qui l’a reçue pour entrer dans la vie d’autres êtres humains.
Une culture véritablement vivante peut alors devenir le lieu où l’expérience intérieure, la création et la relation se fécondent mutuellement.
C’est dans cette perspective que les différentes traditions spirituelles peuvent être invitées à dialoguer : non pour fournir un système unique de croyances, mais pour partager les chemins par lesquels elles cherchent à transformer l’être humain et sa relation aux autres.
Πνευματικότητα και δημιουργικότητα — Να μεταμορφώνουμε όσα λαμβάνουμε
Η Μετάδοση δεν αφορά μόνο τις γνώσεις, τα έργα ή τις παραδόσεις. Αγγίζει επίσης τον τρόπο με τον οποίο κατοικούμε τον κόσμο και δίνουμε νόημα στην ύπαρξή μας.
Εδώ ακριβώς συναντιούνται η πνευματικότητα και η δημιουργικότητα.
Το να δημιουργούμε δεν σημαίνει απλώς να παράγουμε κάτι καινούργιο. Κάθε αληθινή δημιουργία προϋποθέτει ένα πέρασμα μέσα από το άγνωστο: κάτι δεν υπάρχει ακόμη, καμία μορφή δεν είναι δεδομένη εκ των προτέρων, και χρειάζεται να δεχθούμε ότι δεν γνωρίζουμε πλήρως τι πρόκειται να γεννηθεί.
Και η πνευματική εμπειρία αρχίζει με ένα άνοιγμα.
Αναγνωρίζει ότι η πραγματικότητα δεν περιορίζεται αναγκαστικά σε ό,τι μπορούμε αμέσως να εξηγήσουμε, να μετρήσουμε ή να ελέγξουμε. Δεν μας ζητά να εγκαταλείψουμε τη λογική, αλλά να αναγνωρίσουμε την ύπαρξη του μυστηρίου — ιδιαίτερα του μυστηρίου της ζωής και του θανάτου — και να μάθουμε να στεκόμαστε απέναντί του χωρίς να προσπαθούμε αμέσως να το κλείσουμε μέσα σε μια εξήγηση.
Η απόρριψη της πνευματικότητας και η απόρριψη της δημιουργικότητας μπορούν έτσι να πηγάζουν από την ίδια εσωτερική κλειστότητα: από τον φόβο απέναντι σε ό,τι ξεφεύγει από τις συνήθειές μας, τις βεβαιότητές μας και την επιθυμία μας για έλεγχο.
Αντίθετα, τόσο η δημιουργία όσο και η πνευματική πορεία απαιτούν μια ορισμένη διαθεσιμότητα: να ακούμε, να υποδεχόμαστε, να αφήνουμε κάτι να εμφανιστεί και ύστερα να του δίνουμε μορφή.
Αυτό το άνοιγμα όμως δεν αρκεί.
Η Μετάδοση εισάγει μια επιπλέον ευθύνη: τι κάνουμε με αυτό που μας έχει δοθεί;
Μια διαίσθηση μπορεί να γίνει έργο.
Μια εμπειρία μπορεί να γίνει αφήγηση.
Μια σοφία μπορεί να γίνει πρακτική.
Μια κληρονομιά μπορεί να γίνει μια νέα δημιουργία.
Μια εσωτερική μεταμόρφωση μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τους άλλους.
Γι’ αυτό οι Οκτώ Γιορτές του Ζωντανού δεν διαχωρίζουν την πνευματικότητα από την πολιτιστική δημιουργία.
Η πνευματικότητα ανοίγει ένα βάθος.
Η δημιουργικότητα της επιτρέπει να πάρει μορφή.
Η μετάδοση επιτρέπει σε αυτή τη μορφή να φύγει από εκείνον που την έλαβε και να εισέλθει στη ζωή άλλων ανθρώπων.
Ένας πραγματικά ζωντανός πολιτισμός μπορεί τότε να γίνει ο τόπος όπου η εσωτερική εμπειρία, η δημιουργία και η σχέση γονιμοποιούν η μία την άλλη.
Μέσα σε αυτή την προοπτική μπορούν να προσκληθούν σε διάλογο οι διαφορετικές πνευματικές παραδόσεις: όχι για να προσφέρουν ένα ενιαίο σύστημα πεποιθήσεων, αλλά για να μοιραστούν τους δρόμους μέσα από τους οποίους επιδιώκουν να μεταμορφώσουν τον άνθρωπο και τη σχέση του με τους άλλους.
Bouddhisme et christianisme — Transformer l’être et la relation
Le dialogue entre les traditions prend ici une dimension concrète.
Le bouddhisme et le christianisme ne proposent ni la même vision du monde ni le même langage spirituel. Pourtant, ils peuvent se rencontrer autour d’une question essentielle pour la Transmission : comment ce que nous recevons spirituellement transforme-t-il notre manière de vivre et d’entrer en relation avec les autres ?
Dans la tradition bouddhique, la contemplation de l’impermanence rappelle que rien de ce qui apparaît ne demeure identique à soi-même. Les êtres, les situations, les formes et jusqu’à notre propre existence sont traversés par le changement.
Cette conscience n’invite pas au détachement indifférent. Elle peut au contraire ouvrir à une présence plus profonde et à une attention renouvelée envers les autres.
Des notions comme Maitrī, la bienveillance aimante, et Karuṇā, la compassion, expriment cette transformation : lorsque l’attachement à un moi isolé se desserre, la relation aux autres peut devenir plus ouverte, plus attentive et plus aimante.
Cette interrogation traverse notamment Le Livre tibétain de la vie et de la mort, qui place la confrontation avec l’impermanence et la mort au cœur d’une transformation de notre manière de vivre.
Le christianisme emprunte un autre chemin.
Au centre de son expérience se trouve l’Agapè, l’amour qui se donne et qui reconnaît en l’autre un être avec lequel une relation véritable peut être créée.
L’École de l’Amour trinitaire approfondit cette dimension à partir de l’intuition chrétienne d’un Dieu qui est lui-même relation d’amour — Père, Fils et Esprit — et cherche à en dégager une pédagogie des relations humaines.
Trois mouvements deviennent alors fondamentaux :
Donner. Recevoir. Partager.
Aimer ne consiste donc pas seulement à donner.
Il faut aussi savoir recevoir.
Et ce qui a été donné et reçu peut devenir partage, c’est-à-dire relation vivante entre des êtres.
Le bouddhisme et le christianisme peuvent ainsi se rencontrer sans se confondre.
Agapè, Maitrī et Karuṇā ne sont pas des concepts interchangeables. Mais ils témoignent, dans des traditions différentes, d’une même exigence : une transformation spirituelle qui ne modifierait pas notre manière de rencontrer les autres resterait inachevée.
Le silence et la méditation, présents sous des formes différentes dans les traditions bouddhiques et chrétiennes, peuvent également ouvrir un espace de rencontre au-delà des mots. Avant de parler, d’expliquer ou de transmettre, il devient possible de simplement être présent, écouter et recevoir.
La Transmission acquiert alors une profondeur nouvelle.
Nous ne transmettons pas seulement des idées ou des croyances.
Nous transmettons aussi une manière d’être en relation.
Et c’est peut-être là que commence véritablement une Civilisation de l’Amour : lorsque ce qui a été reçu intérieurement devient une manière plus consciente de donner, recevoir, partager et aimer.
Βουδισμός και Χριστιανισμός — Μεταμορφώνοντας τον άνθρωπο και τη σχέση
Ο διάλογος ανάμεσα στις παραδόσεις αποκτά εδώ μια συγκεκριμένη διάσταση.
Ο βουδισμός και ο χριστιανισμός δεν προτείνουν ούτε την ίδια θεώρηση του κόσμου ούτε την ίδια πνευματική γλώσσα. Μπορούν όμως να συναντηθούν γύρω από ένα ουσιαστικό ερώτημα για τη Μετάδοση: πώς αυτό που λαμβάνουμε πνευματικά μεταμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο ζούμε και σχετιζόμαστε με τους άλλους;
Στη βουδιστική παράδοση, ο στοχασμός πάνω στην παροδικότητα μας θυμίζει ότι τίποτε από όσα εμφανίζονται δεν παραμένει ίδιο με τον εαυτό του. Οι άνθρωποι, οι καταστάσεις, οι μορφές και η ίδια μας η ύπαρξη διαπερνώνται από την αλλαγή.
Αυτή η επίγνωση δεν οδηγεί σε αδιάφορη αποστασιοποίηση. Μπορεί, αντίθετα, να ανοίξει τον δρόμο προς μια βαθύτερη παρουσία και μια ανανεωμένη προσοχή προς τους άλλους.
Έννοιες όπως η Maitrī, η αγαπητική καλοσύνη, και η Karuṇā, η συμπόνια, εκφράζουν αυτή τη μεταμόρφωση: όταν χαλαρώνει η προσκόλληση σε ένα απομονωμένο εγώ, η σχέση με τους άλλους μπορεί να γίνει πιο ανοιχτή, πιο προσεκτική και πιο αγαπητική.
Αυτό το ερώτημα διατρέχει ιδιαίτερα Το Θιβετανικό Βιβλίο της Ζωής και του Θανάτου, το οποίο τοποθετεί την αναμέτρηση με την παροδικότητα και τον θάνατο στην καρδιά μιας μεταμόρφωσης του τρόπου με τον οποίο ζούμε.
Ο χριστιανισμός ακολουθεί έναν διαφορετικό δρόμο.
Στο κέντρο της εμπειρίας του βρίσκεται η Αγάπη — Agapè, η αγάπη που προσφέρεται και αναγνωρίζει στον άλλον ένα πρόσωπο με το οποίο μπορεί να δημιουργηθεί μια αληθινή σχέση.
Η Σχολή της Τριαδικής Αγάπης εμβαθύνει σε αυτή τη διάσταση ξεκινώντας από τη χριστιανική αντίληψη ενός Θεού που είναι ο ίδιος σχέση αγάπης — Πατέρας, Υιός και Άγιο Πνεύμα — και επιδιώκει να αντλήσει από αυτήν μια παιδαγωγική των ανθρώπινων σχέσεων.
Τρεις κινήσεις γίνονται τότε θεμελιώδεις:
Να δίνουμε. Να δεχόμαστε. Να μοιραζόμαστε.
Το να αγαπάμε, επομένως, δεν σημαίνει μόνο να δίνουμε.
Χρειάζεται επίσης να γνωρίζουμε πώς να δεχόμαστε.
Και αυτό που δόθηκε και έγινε δεκτό μπορεί να γίνει μοίρασμα, δηλαδή ζωντανή σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους.
Ο βουδισμός και ο χριστιανισμός μπορούν έτσι να συναντηθούν χωρίς να συγχέονται.
Η Agapè, η Maitrī και η Karuṇā δεν είναι έννοιες ταυτόσημες ή εναλλάξιμες. Μαρτυρούν όμως, μέσα από διαφορετικές παραδόσεις, μια κοινή απαίτηση: μια πνευματική μεταμόρφωση που δεν θα άλλαζε τον τρόπο με τον οποίο συναντούμε τους άλλους θα παρέμενε ανολοκλήρωτη.
Η σιωπή και ο διαλογισμός, που υπάρχουν με διαφορετικές μορφές στις βουδιστικές και χριστιανικές παραδόσεις, μπορούν επίσης να ανοίξουν έναν χώρο συνάντησης πέρα από τις λέξεις. Πριν μιλήσουμε, εξηγήσουμε ή μεταδώσουμε, μπορούμε απλώς να είμαστε παρόντες, να ακούμε και να δεχόμαστε.
Η Μετάδοση αποκτά τότε ένα νέο βάθος.
Δεν μεταδίδουμε μόνο ιδέες ή πεποιθήσεις.
Μεταδίδουμε επίσης έναν τρόπο σχέσης.
Και ίσως εκεί αρχίζει πραγματικά ένας Πολιτισμός της Αγάπης: όταν αυτό που έχει γίνει δεκτό εσωτερικά μετατρέπεται σε έναν πιο συνειδητό τρόπο να δίνουμε, να δεχόμαστε, να μοιραζόμαστε και να αγαπάμε.
Gréco-bouddhisme — Réouvrir une conversation ancienne
Le dialogue entre la pensée grecque et le bouddhisme n’est pas seulement une possibilité contemporaine.
Il possède une profondeur historique.
À partir des conquêtes d’Alexandre et de la formation des royaumes hellénistiques en Asie, des populations et des cultures grecques entrent durablement en contact avec les mondes indien et bouddhique. En Bactriane puis dans les royaumes indo-grecs, ces rencontres donnent naissance à des échanges dont certaines traces sont encore visibles aujourd’hui.
L’art du Gandhāra en constitue l’une des expressions les plus célèbres. Des formes artistiques héritées du monde hellénistique y rencontrent l’univers bouddhique et contribuent à l’élaboration de représentations nouvelles.
Cette rencontre ne relève donc pas seulement de la juxtaposition de deux cultures.
Elle montre déjà un processus essentiel pour la Transmission :
recevoir une forme, la transformer et lui permettre de porter un sens nouveau.
Un autre témoignage particulièrement remarquable nous est parvenu à travers le Milindapañha — les Questions de Milinda.
Ce texte met en scène un dialogue entre Milinda, identifié au roi indo-grec Ménandre, et le sage bouddhiste Nāgasena. Le roi interroge, Nāgasena répond, argumente, utilise des images et pousse parfois son interlocuteur à déplacer sa manière de penser.
La rencontre entre les traditions prend ici la forme d’une conversation.
Cette mémoire est particulièrement féconde pour le projet athénien de la Civilisation de l’Amour.
Athènes fut l’un des grands lieux où l’art du questionnement, du dialogue et de la recherche philosophique prit une importance exceptionnelle. Le bouddhisme a développé, par d’autres chemins, une investigation tout aussi exigeante de l’esprit, de l’attachement, de la souffrance et de la transformation intérieure.
Il ne s’agit pas de prétendre que ce dialogue gréco-bouddhique historique s’est déroulé à Athènes, ni de confondre philosophie grecque et bouddhisme.
Mais Athènes peut aujourd’hui en recueillir la mémoire et lui offrir un nouvel espace de conversation.
Il ne s’agit donc pas d’inventer de toutes pièces un dialogue entre la Grèce et le bouddhisme, mais de réouvrir au XXIᵉ siècle une conversation commencée il y a plus de deux millénaires.
La Transmission prend alors tout son sens.
Une culture rencontre une autre culture.
Elle ne demeure pas identique.
Elle ne disparaît pas non plus dans l’autre.
Quelque chose circule, se transforme et fait apparaître du nouveau.
Transmettre, ici encore, c’est recevoir, transformer et faire passer.
Ελληνοβουδισμός — Ξανανοίγοντας μια αρχαία συνομιλία
Ο διάλογος ανάμεσα στην ελληνική σκέψη και τον βουδισμό δεν αποτελεί μόνο μια σύγχρονη δυνατότητα.
Έχει και ιστορικό βάθος.
Μετά τις κατακτήσεις του Αλεξάνδρου και τη δημιουργία των ελληνιστικών βασιλείων στην Ασία, ελληνικοί πληθυσμοί και πολιτισμικές παραδόσεις ήρθαν σε μακρόχρονη επαφή με τον ινδικό και τον βουδιστικό κόσμο. Στη Βακτριανή και αργότερα στα ινδοελληνικά βασίλεια, αυτές οι συναντήσεις οδήγησαν σε ανταλλαγές των οποίων ορισμένα ίχνη παραμένουν ορατά μέχρι σήμερα.
Η τέχνη της Γκαντάρα αποτελεί μία από τις γνωστότερες εκφράσεις αυτής της συνάντησης. Καλλιτεχνικές μορφές που κληρονομήθηκαν από τον ελληνιστικό κόσμο συναντούν εκεί το βουδιστικό σύμπαν και συμβάλλουν στη δημιουργία νέων αναπαραστάσεων.
Η συνάντηση αυτή, επομένως, δεν αποτελεί απλώς παράθεση δύο πολιτισμών.
Μας δείχνει ήδη μια ουσιαστική διαδικασία της Μετάδοσης:
να δεχόμαστε μια μορφή, να τη μεταμορφώνουμε και να της επιτρέπουμε να φέρει ένα νέο νόημα.
Μια άλλη ιδιαίτερα σημαντική μαρτυρία έφτασε μέχρι εμάς μέσα από το Milindapañha — τις Ερωτήσεις του Μιλίντα.
Το κείμενο παρουσιάζει έναν διάλογο ανάμεσα στον Μιλίντα, ο οποίος ταυτίζεται με τον ινδοέλληνα βασιλιά Μένανδρο, και τον βουδιστή σοφό Ναγκασένα. Ο βασιλιάς θέτει ερωτήματα, ο Ναγκασένα απαντά, επιχειρηματολογεί, χρησιμοποιεί εικόνες και οδηγεί μερικές φορές τον συνομιλητή του να μετακινήσει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται.
Η συνάντηση των παραδόσεων παίρνει εδώ τη μορφή μιας συνομιλίας.
Αυτή η μνήμη είναι ιδιαίτερα γόνιμη για το αθηναϊκό εγχείρημα του Πολιτισμού της Αγάπης.
Η Αθήνα υπήρξε ένας από τους μεγάλους τόπους όπου η τέχνη της ερώτησης, του διαλόγου και της φιλοσοφικής αναζήτησης απέκτησε εξαιρετική σημασία. Ο βουδισμός ανέπτυξε, μέσα από διαφορετικούς δρόμους, μια εξίσου απαιτητική διερεύνηση του νου, της προσκόλλησης, του πόνου και της εσωτερικής μεταμόρφωσης.
Δεν πρόκειται να ισχυριστούμε ότι αυτός ο ιστορικός ελληνοβουδιστικός διάλογος πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα ούτε να συγχέουμε την ελληνική φιλοσοφία με τον βουδισμό.
Η Αθήνα όμως μπορεί σήμερα να υποδεχθεί αυτή τη μνήμη και να της προσφέρει έναν νέο χώρο συνομιλίας.
Δεν πρόκειται, επομένως, να επινοήσουμε από το μηδέν έναν διάλογο ανάμεσα στην Ελλάδα και τον βουδισμό, αλλά να ξανανοίξουμε στον 21ο αιώνα μια συνομιλία που άρχισε πριν από περισσότερες από δύο χιλιετίες.
Η Μετάδοση αποκτά τότε όλο της το νόημα.
Ένας πολιτισμός συναντά έναν άλλο πολιτισμό.
Δεν παραμένει αμετάβλητος.
Ούτε όμως εξαφανίζεται μέσα στον άλλον.
Κάτι κυκλοφορεί, μεταμορφώνεται και κάνει να εμφανιστεί κάτι νέο.
Και εδώ, μετάδοση σημαίνει να δεχόμαστε, να μεταμορφώνουμε και να κάνουμε κάτι να περάσει παραπέρα.
Higan — Passer sur l’autre rive
Le dialogue avec le bouddhisme prend une résonance particulièrement forte au moment de l’équinoxe.
Au Japon, les périodes des équinoxes de printemps et d’automne sont associées à Higan, une tradition bouddhique dont le nom signifie littéralement « l’autre rive ».
L’image est celle d’un passage.
Dans le langage bouddhique, notre condition ordinaire peut être représentée comme une rive marquée par l’attachement, l’ignorance et la souffrance. L’autre rive évoque l’éveil et la libération.
L’équinoxe devient alors symboliquement un moment de traversée.
Le jour et la nuit s’équilibrent. La lumière et l’obscurité semblent un instant se tenir face à face. Ce point d’équilibre peut inviter chacun à regarder le chemin parcouru et à s’interroger sur ce qui doit maintenant être transformé.
Higan est également associé au souvenir des ancêtres et à des pratiques de générosité. La notion bouddhique de Dāna — le don — rencontre ici directement le thème de la Transmission.
Car donner ne signifie pas seulement céder quelque chose que l’on possède.
Donner peut signifier faire circuler ce que l’on a reçu : une attention, un savoir, une expérience, une présence, une œuvre, une parole ou une manière de vivre.
L’équinoxe d’automne réunit ainsi plusieurs mouvements :
passer, se souvenir, donner, transformer et transmettre.
Cette tradition japonaise permet aussi d’apercevoir le lien entre deux étapes successives des Huit Fêtes du Vivant.
Le 21 septembre, la Transmission pose la question de ce que nous voulons faire passer à d’autres.
Le 1er novembre, la Fête de l’Entrée en Hiver — Le Recueillement nous conduira vers la mémoire : ce qui demeure lorsque les formes visibles disparaissent, ce que nous recevons de ceux qui nous ont précédés et la manière dont les morts continuent d’habiter la mémoire des vivants.
Entre les deux fêtes se dessine ainsi un même mouvement.
Nous recevons parce que d’autres ont transmis avant nous.
Nous transmettons parce que d’autres viendront après nous.
La vie elle-même devient passage.
D’une rive à l’autre.
D’un être à l’autre.
D’une génération à l’autre.
Higan — Περνώντας στην άλλη όχθη
Ο διάλογος με τον βουδισμό αποκτά μια ιδιαίτερα ισχυρή απήχηση την περίοδο της ισημερίας.
Στην Ιαπωνία, οι περίοδοι της εαρινής και της φθινοπωρινής ισημερίας συνδέονται με το Higan, μια βουδιστική παράδοση της οποίας το όνομα σημαίνει κυριολεκτικά «η άλλη όχθη».
Η εικόνα είναι εκείνη ενός περάσματος.
Στη βουδιστική γλώσσα, η συνηθισμένη ανθρώπινη κατάστασή μας μπορεί να παρασταθεί ως μια όχθη σημαδεμένη από την προσκόλληση, την άγνοια και τον πόνο. Η άλλη όχθη παραπέμπει στην αφύπνιση και την απελευθέρωση.
Η ισημερία γίνεται τότε συμβολικά μια στιγμή μετάβασης.
Η ημέρα και η νύχτα ισορροπούν. Το φως και το σκοτάδι μοιάζουν για μια στιγμή να στέκονται το ένα απέναντι στο άλλο. Αυτό το σημείο ισορροπίας μπορεί να προσκαλέσει τον καθένα να κοιτάξει τον δρόμο που έχει διανύσει και να αναρωτηθεί τι χρειάζεται τώρα να μεταμορφωθεί.
Το Higan συνδέεται επίσης με τη μνήμη των προγόνων και με πρακτικές γενναιοδωρίας. Η βουδιστική έννοια της Dāna — της προσφοράς — συναντά εδώ άμεσα το θέμα της Μετάδοσης.
Γιατί το να δίνουμε δεν σημαίνει μόνο ότι παραχωρούμε κάτι που μας ανήκει.
Μπορεί να σημαίνει ότι θέτουμε σε κυκλοφορία αυτό που έχουμε λάβει: μια προσοχή, μια γνώση, μια εμπειρία, μια παρουσία, ένα έργο, έναν λόγο ή έναν τρόπο ζωής.
Η φθινοπωρινή ισημερία ενώνει έτσι πολλές κινήσεις:
να περνάμε, να θυμόμαστε, να δίνουμε, να μεταμορφώνουμε και να μεταδίδουμε.
Αυτή η ιαπωνική παράδοση μάς επιτρέπει επίσης να διακρίνουμε τον δεσμό ανάμεσα σε δύο διαδοχικά στάδια των Οκτώ Γιορτών του Ζωντανού.
Στις 21 Σεπτεμβρίου, η Μετάδοση θέτει το ερώτημα του τι θέλουμε να περάσει στους άλλους.
Την 1η Νοεμβρίου, η Γιορτή της Εισόδου στον Χειμώνα — Η Περισυλλογή θα μας οδηγήσει προς τη μνήμη: προς αυτό που παραμένει όταν οι ορατές μορφές εξαφανίζονται, προς όσα λαμβάνουμε από εκείνους που προηγήθηκαν και προς τον τρόπο με τον οποίο οι νεκροί συνεχίζουν να κατοικούν στη μνήμη των ζωντανών.
Ανάμεσα στις δύο γιορτές διαγράφεται έτσι η ίδια κίνηση.
Λαμβάνουμε επειδή άλλοι μετέδωσαν πριν από εμάς.
Μεταδίδουμε επειδή άλλοι θα έρθουν μετά από εμάς.
Η ίδια η ζωή γίνεται πέρασμα.
Από τη μια όχθη στην άλλη.
Από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.
Από τη μια γενιά στην άλλη.
Le symbole — Le Feu partagé
Le symbole central de cette fête est une flamme qui passe d’un être à l’autre.
Une flamme ne se transmet pas comme un objet.
Lorsque nous allumons une bougie à partir d’une autre, la première flamme ne perd rien de sa lumière. Le feu se partage en se multipliant.
Il offre ainsi une image particulièrement simple de la Transmission : ce que nous donnons peut continuer à vivre sans cesser de vivre en nous.
Mais une flamme ne vit pas seule.
Elle a besoin d’Air.
Le souffle nourrit le feu, tandis que le feu rend visible, par son mouvement, l’air qui l’entoure. Les deux éléments de l’automne se rencontrent ainsi dans un même symbole.
Le Feu donne une direction : il éclaire, réchauffe et permet de discerner.
L’Air met en circulation : il relie, transporte et fait passer.
Cette relation rejoint directement l’expérience de toute culture vivante.
Une pensée qui ne circule plus s’éteint.
Une histoire que personne ne raconte disparaît.
Un savoir qui n’est plus enseigné se perd.
Une œuvre qui ne rencontre plus personne devient muette.
Une tradition qui refuse toute transformation risque de se figer.
Transmettre consiste donc moins à protéger une forme intacte qu’à maintenir vivant ce qu’elle porte d’essentiel en lui permettant de circuler et de se transformer.
La flamme partagée peut également représenter la relation entre les générations.
Nous n’avons pas allumé seuls tous les feux qui nous éclairent.
D’autres nous ont précédés.
Ils nous ont transmis des mots, des gestes, des œuvres, des connaissances, des manières d’aimer et parfois simplement une présence qui a modifié notre existence.
À notre tour, nous pouvons devenir les passeurs de ce que nous avons reçu.
La flamme de la fête ne représente donc pas une vérité que chacun devrait posséder.
Elle représente ce qui circule entre nous et nous rend mutuellement capables de poursuivre le chemin.
Et l’épée du discernement, rencontrée précédemment, rappelle que tout ne doit pas être transmis.
L’épée discerne ce qui mérite de continuer à vivre.
La flamme le fait passer d’un être à l’autre.
La lumière que nous avons reçue n’est pas faite pour rester entre nos mains.
Το σύμβολο — Η μοιρασμένη Φωτιά
Το κεντρικό σύμβολο αυτής της γιορτής είναι μια φλόγα που περνά από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.
Μια φλόγα δεν μεταδίδεται όπως ένα αντικείμενο.
Όταν ανάβουμε ένα κερί από ένα άλλο, η πρώτη φλόγα δεν χάνει τίποτε από το φως της. Η φωτιά μοιράζεται πολλαπλασιαζόμενη.
Προσφέρει έτσι μια ιδιαίτερα απλή εικόνα της Μετάδοσης: αυτό που δίνουμε μπορεί να συνεχίσει να ζει χωρίς να παύει να ζει μέσα μας.
Μια φλόγα όμως δεν ζει μόνη της.
Χρειάζεται Αέρα.
Η πνοή τρέφει τη φωτιά, ενώ η φωτιά, με την κίνησή της, κάνει ορατό τον αέρα που την περιβάλλει. Τα δύο στοιχεία του φθινοπώρου συναντιούνται έτσι μέσα στο ίδιο σύμβολο.
Η Φωτιά δίνει κατεύθυνση: φωτίζει, θερμαίνει και επιτρέπει τη διάκριση.
Ο Αέρας θέτει σε κυκλοφορία: συνδέει, μεταφέρει και επιτρέπει το πέρασμα.
Αυτή η σχέση συνδέεται άμεσα με την εμπειρία κάθε ζωντανού πολιτισμού.
Μια σκέψη που δεν κυκλοφορεί πια σβήνει.
Μια ιστορία που κανείς δεν αφηγείται εξαφανίζεται.
Μια γνώση που δεν διδάσκεται πλέον χάνεται.
Ένα έργο που δεν συναντά πια κανέναν γίνεται σιωπηλό.
Μια παράδοση που αρνείται κάθε μεταμόρφωση κινδυνεύει να παγώσει.
Η μετάδοση, επομένως, δεν σημαίνει τόσο να προστατεύουμε μια μορφή ανέπαφη όσο να διατηρούμε ζωντανό αυτό που ουσιαστικά φέρει μέσα της, επιτρέποντάς του να κυκλοφορεί και να μεταμορφώνεται.
Η μοιρασμένη φλόγα μπορεί επίσης να συμβολίζει τη σχέση ανάμεσα στις γενιές.
Δεν ανάψαμε μόνοι μας όλες τις φωτιές που μας φωτίζουν.
Άλλοι προηγήθηκαν.
Μας μετέδωσαν λέξεις, χειρονομίες, έργα, γνώσεις, τρόπους να αγαπάμε και, μερικές φορές, απλώς μια παρουσία που άλλαξε τη ζωή μας.
Με τη σειρά μας, μπορούμε να γίνουμε φορείς όσων έχουμε λάβει.
Η φλόγα της γιορτής, επομένως, δεν αντιπροσωπεύει μια αλήθεια που ο καθένας θα έπρεπε να κατέχει.
Αντιπροσωπεύει αυτό που κυκλοφορεί ανάμεσά μας και μας επιτρέπει αμοιβαία να συνεχίζουμε τον δρόμο.
Και το ξίφος της διάκρισης, που συναντήσαμε προηγουμένως, μας θυμίζει ότι δεν πρέπει να μεταδίδονται τα πάντα.
Το ξίφος διακρίνει αυτό που αξίζει να συνεχίσει να ζει.
Η φλόγα το μεταφέρει από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.
Το φως που λάβαμε δεν είναι φτιαγμένο για να παραμένει στα χέρια μας.
Le geste — Le Geste de la Transmission
Le geste de cette fête est simple :
faire silence, sentir le souffle, recevoir la lumière, la transmettre.
Les participants forment un cercle autour d’une flamme centrale.
Avant que le feu ne commence à circuler, chacun porte quelques instants son attention sur sa respiration.
L’air entre.
L’air sort.
Ce mouvement élémentaire rappelle que nous vivons déjà de ce qui circule entre le monde et nous.
Le Feu et l’Air se rencontrent ainsi dans le geste lui-même.
Le souffle accompagne intérieurement la transmission.
La flamme en devient la forme visible.
Le geste peut alors commencer.
Faire silence
Le cercle demeure quelques instants dans le silence.
Il ne s’agit pas de faire le vide, mais de créer un espace intérieur disponible.
Avant de transmettre, il faut pouvoir recevoir.
Avant de parler, il faut pouvoir écouter.
Chacun peut penser à ce qu’il a lui-même reçu : d’une personne, d’une tradition, d’un lieu, d’une œuvre, d’une expérience ou simplement de la vie.
Recevoir
Une première personne s’approche de la flamme centrale et y allume sa bougie.
Elle ne crée pas la lumière qu’elle reçoit.
Elle l’accueille.
Ce geste rappelle une réalité fondamentale : nous commençons toujours par recevoir.
Une langue nous a été donnée. Des êtres nous ont précédés. Des savoirs, des gestes, des récits et des œuvres sont parvenus jusqu’à nous.
La lumière reçue représente cet héritage.
Discerner
Avant de transmettre sa flamme, chacun la regarde quelques instants.
C’est le temps symbolique de l’épée.
Aucun objet ni geste guerrier n’est nécessaire : l’épée est ici intérieure.
Chacun peut silencieusement se demander :
Qu’ai-je reçu qui mérite de continuer à vivre ?
Et peut-être aussi :
Qu’est-ce que je ne veux plus transmettre ?
Car transmettre suppose parfois d’interrompre une chaîne autant que d’en poursuivre une autre.
Donner
La personne se tourne alors vers celle qui se trouve à côté d’elle et allume sa bougie.
Les rôles s’inversent.
Celui qui reçoit devient à son tour celui qui donne.
La première flamme ne diminue pas. Une deuxième lumière apparaît.
Puis une troisième.
Le feu commence à circuler autour du cercle.
Partager
À mesure que les bougies s’allument, la lumière devient collective.
Elle n’appartient plus à personne en particulier.
Ce qui était contenu dans une seule flamme devient une lumière commune.
Le geste rend visible l’une des intuitions de la Civilisation de l’Amour :
donner, recevoir et partager ne sont pas trois actes séparés, mais trois moments d’une même relation.
Transmettre
Lorsque toutes les bougies sont allumées, le cercle reste encore un instant silencieux.
Chacun porte désormais une lumière qu’il a reçue d’un autre.
Mais la transmission ne s’achève pas dans le cercle.
La question demeure :
Que ferons-nous de cette lumière lorsque nous repartirons ?
Elle peut devenir une parole, une œuvre, une attention, un enseignement, un pardon, une création, une manière différente d’entrer en relation ou simplement un geste transmis à quelqu’un d’autre.
La fête trouve alors son accomplissement au-delà d’elle-même.
Recevoir. Discerner. Transformer. Partager. Transmettre.
Le silence ouvre l’espace.
Le souffle fait circuler.
La lumière passe d’un être à l’autre.
La transmission commence.
Η χειρονομία — Η Χειρονομία της Μετάδοσης
Η χειρονομία αυτής της γιορτής είναι απλή:
να σωπάσουμε, να αισθανθούμε την πνοή, να δεχθούμε το φως, να το μεταδώσουμε.
Οι συμμετέχοντες σχηματίζουν έναν κύκλο γύρω από μια κεντρική φλόγα.
Πριν αρχίσει να κυκλοφορεί η φωτιά, ο καθένας στρέφει για λίγες στιγμές την προσοχή του στην αναπνοή του.
Ο αέρας εισέρχεται.
Ο αέρας εξέρχεται.
Αυτή η στοιχειώδης κίνηση μας θυμίζει ότι ήδη ζούμε χάρη σε ό,τι κυκλοφορεί ανάμεσα στον κόσμο και σε εμάς.
Η Φωτιά και ο Αέρας συναντιούνται έτσι μέσα στην ίδια τη χειρονομία.
Η πνοή συνοδεύει εσωτερικά τη μετάδοση.
Η φλόγα γίνεται η ορατή μορφή της.
Η χειρονομία μπορεί τότε να αρχίσει.
Να σωπάσουμε
Ο κύκλος παραμένει για λίγες στιγμές στη σιωπή.
Δεν πρόκειται να αδειάσουμε τον νου, αλλά να δημιουργήσουμε έναν διαθέσιμο εσωτερικό χώρο.
Πριν μεταδώσουμε, χρειάζεται να μπορούμε να δεχθούμε.
Πριν μιλήσουμε, χρειάζεται να μπορούμε να ακούσουμε.
Ο καθένας μπορεί να σκεφτεί όσα έχει ο ίδιος λάβει: από έναν άνθρωπο, μια παράδοση, έναν τόπο, ένα έργο, μια εμπειρία ή απλώς από τη ζωή.
Να δεχθούμε
Ένα πρώτο πρόσωπο πλησιάζει την κεντρική φλόγα και ανάβει από αυτήν το κερί του.
Δεν δημιουργεί το φως που λαμβάνει.
Το υποδέχεται.
Αυτή η χειρονομία θυμίζει μια θεμελιώδη πραγματικότητα: αρχίζουμε πάντοτε λαμβάνοντας.
Μια γλώσσα μάς έχει δοθεί. Άνθρωποι προηγήθηκαν από εμάς. Γνώσεις, χειρονομίες, αφηγήσεις και έργα έφτασαν μέχρι εμάς.
Το φως που λαμβάνουμε συμβολίζει αυτή την κληρονομιά.
Να διακρίνουμε
Πριν μεταδώσει τη φλόγα του, ο καθένας την κοιτάζει για λίγες στιγμές.
Είναι η συμβολική στιγμή του ξίφους.
Δεν χρειάζεται κανένα αντικείμενο ούτε κάποια πολεμική χειρονομία: το ξίφος είναι εδώ εσωτερικό.
Ο καθένας μπορεί σιωπηλά να αναρωτηθεί:
Τι έχω λάβει που αξίζει να συνεχίσει να ζει;
Και ίσως επίσης:
Τι δεν θέλω πια να μεταδώσω;
Γιατί η μετάδοση απαιτεί μερικές φορές να διακόψουμε μια αλυσίδα, όπως ακριβώς απαιτεί να συνεχίσουμε μια άλλη.
Να δώσουμε
Το πρόσωπο στρέφεται τότε προς εκείνον που βρίσκεται δίπλα του και ανάβει το κερί του.
Οι ρόλοι αντιστρέφονται.
Εκείνος που δέχεται γίνεται με τη σειρά του εκείνος που δίνει.
Η πρώτη φλόγα δεν μειώνεται. Ένα δεύτερο φως εμφανίζεται.
Ύστερα ένα τρίτο.
Η φωτιά αρχίζει να κυκλοφορεί γύρω από τον κύκλο.
Να μοιραστούμε
Καθώς ανάβουν τα κεριά, το φως γίνεται συλλογικό.
Δεν ανήκει πλέον σε κανέναν ιδιαίτερα.
Αυτό που βρισκόταν μέσα σε μία μόνο φλόγα γίνεται κοινό φως.
Η χειρονομία κάνει ορατή μία από τις βασικές διαισθήσεις του Πολιτισμού της Αγάπης:
το να δίνουμε, να δεχόμαστε και να μοιραζόμαστε δεν είναι τρεις ξεχωριστές πράξεις, αλλά τρεις στιγμές της ίδιας σχέσης.
Να μεταδώσουμε
Όταν όλα τα κεριά έχουν ανάψει, ο κύκλος παραμένει για λίγο ακόμη σιωπηλός.
Ο καθένας κρατά τώρα ένα φως που έλαβε από κάποιον άλλον.
Η μετάδοση όμως δεν ολοκληρώνεται μέσα στον κύκλο.
Το ερώτημα παραμένει:
Τι θα κάνουμε με αυτό το φως όταν φύγουμε;
Μπορεί να γίνει ένας λόγος, ένα έργο, μια προσοχή, μια διδασκαλία, μια συγχώρεση, μια δημιουργία, ένας διαφορετικός τρόπος σχέσης ή απλώς μια χειρονομία που θα μεταδοθεί σε κάποιον άλλον.
Η γιορτή βρίσκει τότε την ολοκλήρωσή της πέρα από τον εαυτό της.
Να δεχθούμε. Να διακρίνουμε. Να μεταμορφώσουμε. Να μοιραστούμε. Να μεταδώσουμε.
Η σιωπή ανοίγει τον χώρο.
Η πνοή θέτει σε κυκλοφορία.
Το φως περνά από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.
Η μετάδοση αρχίζει.
Créations — Donner une forme à ce qui doit être transmis
Le Geste de la Transmission peut se prolonger par la création.
Car transmettre ne signifie pas seulement expliquer ou enseigner. Une expérience peut aussi passer d’un être à l’autre par une image, un poème, une musique, une danse, un récit, un objet, une photographie ou une œuvre collective.
La création devient alors un acte de transmission.
Elle permet de recevoir quelque chose qui nous précède sans simplement le reproduire.
Un récit ancien peut être réécrit.
Un chant peut être réinterprété.
Une photographie de famille peut devenir le point de départ d’un récit.
Un savoir-faire peut rencontrer une pratique artistique contemporaine.
Une parole reçue autrefois peut devenir un poème.
Un souvenir peut devenir une œuvre offerte à ceux qui ne l’ont pas vécu.
La fête peut ainsi proposer à chacun de partir d’une question très simple :
Qu’ai-je reçu que je voudrais transmettre ?
Il peut s’agir de quelque chose reçu d’une personne, d’une famille, d’une culture, d’une tradition spirituelle, d’un territoire, d’une œuvre ou de la nature elle-même.
Mais la création introduit immédiatement une seconde question :
Quelle forme nouvelle puis-je lui donner ?
C’est là que la Transmission devient véritablement créatrice.
Entre ce qui a été reçu et ce qui sera transmis existe un espace de transformation. Cet espace est celui de l’imagination, de l’interprétation et de la poéïsis : la capacité de faire advenir une forme qui n’existait pas encore.
La fête peut ainsi accueillir des créations individuelles ou collectives : textes, chants, dessins, peintures, photographies, installations, performances, récits, gestes, créations numériques ou toute autre forme permettant à un héritage de reprendre vie.
L’important n’est pas la virtuosité artistique.
L’important est le passage.
Quelque chose m’a été donné.
Je l’ai accueilli.
Je l’ai transformé.
Je peux maintenant le donner à mon tour.
La création culturelle retrouve alors l’un de ses rôles les plus profonds : relier les temps.
Elle permet au passé de ne pas devenir seulement mémoire, au présent de ne pas rester enfermé en lui-même et à l’avenir de recevoir autre chose qu’un monde déjà achevé.
Créer, c’est parfois transmettre l’ancien en lui donnant la possibilité de devenir nouveau.
Δημιουργίες — Να δώσουμε μορφή σε αυτό που πρέπει να μεταδοθεί
Η Χειρονομία της Μετάδοσης μπορεί να συνεχιστεί μέσα από τη δημιουργία.
Γιατί η μετάδοση δεν σημαίνει μόνο εξήγηση ή διδασκαλία. Μια εμπειρία μπορεί επίσης να περάσει από τον έναν άνθρωπο στον άλλον μέσα από μια εικόνα, ένα ποίημα, μια μουσική, έναν χορό, μια αφήγηση, ένα αντικείμενο, μια φωτογραφία ή ένα συλλογικό έργο.
Η δημιουργία γίνεται τότε πράξη μετάδοσης.
Μας επιτρέπει να δεχθούμε κάτι που προϋπήρχε χωρίς απλώς να το αναπαράγουμε.
Μια παλιά αφήγηση μπορεί να ξαναγραφτεί.
Ένα τραγούδι μπορεί να ερμηνευτεί εκ νέου.
Μια οικογενειακή φωτογραφία μπορεί να γίνει αφετηρία μιας αφήγησης.
Μια παραδοσιακή τεχνική μπορεί να συναντήσει μια σύγχρονη καλλιτεχνική πρακτική.
Ένας λόγος που ακούσαμε κάποτε μπορεί να γίνει ποίημα.
Μια ανάμνηση μπορεί να γίνει έργο που προσφέρεται σε εκείνους που δεν την έζησαν.
Η γιορτή μπορεί έτσι να προτείνει στον καθένα να ξεκινήσει από ένα πολύ απλό ερώτημα:
Τι έχω λάβει που θα ήθελα να μεταδώσω;
Μπορεί να είναι κάτι που λάβαμε από έναν άνθρωπο, μια οικογένεια, έναν πολιτισμό, μια πνευματική παράδοση, έναν τόπο, ένα έργο ή από την ίδια τη φύση.
Η δημιουργία όμως εισάγει αμέσως ένα δεύτερο ερώτημα:
Ποια νέα μορφή μπορώ να του δώσω;
Εδώ ακριβώς η Μετάδοση γίνεται πραγματικά δημιουργική.
Ανάμεσα σε αυτό που λάβαμε και σε αυτό που θα μεταδώσουμε υπάρχει ένας χώρος μεταμόρφωσης. Είναι ο χώρος της φαντασίας, της ερμηνείας και της ποίησης — ποίησις με την αρχαία έννοια του όρου: της ικανότητας να κάνουμε να έρθει στον κόσμο μια μορφή που δεν υπήρχε ακόμη.
Η γιορτή μπορεί έτσι να φιλοξενήσει ατομικές ή συλλογικές δημιουργίες: κείμενα, τραγούδια, σχέδια, ζωγραφική, φωτογραφίες, εγκαταστάσεις, παραστάσεις, αφηγήσεις, χειρονομίες, ψηφιακές δημιουργίες ή οποιαδήποτε άλλη μορφή επιτρέπει σε μια κληρονομιά να ξαναζωντανέψει.
Το σημαντικό δεν είναι η καλλιτεχνική δεξιοτεχνία.
Το σημαντικό είναι το πέρασμα.
Κάτι μου δόθηκε.
Το δέχθηκα.
Το μεταμόρφωσα.
Τώρα μπορώ να το δώσω με τη σειρά μου.
Η πολιτιστική δημιουργία ξαναβρίσκει τότε έναν από τους βαθύτερους ρόλους της: να συνδέει τους χρόνους.
Επιτρέπει στο παρελθόν να μη γίνει μόνο μνήμη, στο παρόν να μην παραμείνει κλεισμένο στον εαυτό του και στο μέλλον να λάβει κάτι περισσότερο από έναν κόσμο ήδη ολοκληρωμένο.
Το να δημιουργούμε σημαίνει μερικές φορές να μεταδίδουμε το παλιό, δίνοντάς του τη δυνατότητα να γίνει νέο.
À Athènes — La Voie Sacrée vers Éleusis
La Fête de l’Équinoxe d’Automne — La Transmission appartient au cycle des Huit Fêtes du Vivant et peut être célébrée partout.
À Athènes, cependant, elle rencontre une mémoire et un territoire qui lui donnent une expression particulière.
Dans l’Antiquité, au début de l’automne, les participants aux Grands Mystères d’Éleusis quittaient Athènes et empruntaient la Voie Sacrée jusqu’au sanctuaire de Déméter et Perséphone.
Ils ne se rendaient donc pas simplement dans un lieu sacré.
Ils y allaient par un chemin.
Cette marche reliait la cité à Éleusis, mais aussi deux expériences profondément humaines : quitter et rejoindre, recevoir et découvrir, traverser et revenir.
Les Mystères eux-mêmes demeurent en grande partie… mystérieux. Leur contenu secret ne peut être reconstitué avec certitude et il ne s’agit pas de prétendre les reproduire.
Mais ce que nous connaissons de leur cadre suffit à faire apparaître une proximité remarquable avec les thèmes de cette fête : la Terre et ses cycles, Déméter et Perséphone, la disparition et le retour, la fécondité, la vie et la mort, les torches dans la nuit et le passage d’un état à un autre.
La Voie Sacrée peut ainsi devenir aujourd’hui l’expression athénienne de la Fête de la Transmission.
Le geste accompli autour d’une flamme prend alors une dimension territoriale.
La transmission n’est plus seulement le passage de la lumière d’une personne à une autre.
Elle devient un chemin.
Recevoir à Athènes.
Marcher.
Discerner.
Transformer.
Créer.
Transmettre à Éleusis.
Et peut-être ensuite rapporter au monde ce qui aura été reçu et transformé au cours du chemin.
Cette réouverture contemporaine de la Voie Sacrée ne cherche donc pas à reconstituer une procession antique. Elle propose d’en faire un espace vivant de marche, de spiritualité, de création, de rencontre et de transmission.
Une page entière est consacrée à ce projet, à son histoire et à ses développements contemporains :
→ La Voie Sacrée au XXIᵉ siècle — D’Athènes à Éleusis
Στην Αθήνα — Η Ιερά Οδός προς την Ελευσίνα
Η Γιορτή της Φθινοπωρινής Ισημερίας — Η Μετάδοση ανήκει στον κύκλο των Οκτώ Γιορτών του Ζωντανού και μπορεί να γιορτάζεται παντού.
Στην Αθήνα, ωστόσο, συναντά μια μνήμη και έναν τόπο που της δίνουν μια ιδιαίτερη έκφραση.
Στην αρχαιότητα, στις αρχές του φθινοπώρου, οι συμμετέχοντες στα Μεγάλα Ελευσίνια Μυστήρια έφευγαν από την Αθήνα και ακολουθούσαν την Ιερά Οδό μέχρι το ιερό της Δήμητρας και της Περσεφόνης.
Δεν πήγαιναν, επομένως, απλώς σε έναν ιερό τόπο.
Πήγαιναν εκεί ακολουθώντας έναν δρόμο.
Αυτή η πορεία συνέδεε την πόλη με την Ελευσίνα, αλλά και δύο βαθιά ανθρώπινες εμπειρίες: να φεύγεις και να φτάνεις, να δέχεσαι και να ανακαλύπτεις, να διασχίζεις και να επιστρέφεις.
Τα ίδια τα Μυστήρια παραμένουν σε μεγάλο βαθμό… μυστήρια. Το μυστικό τους περιεχόμενο δεν μπορεί να ανασυσταθεί με βεβαιότητα και δεν πρόκειται να ισχυριστούμε ότι μπορούμε να τα αναπαραγάγουμε.
Όσα όμως γνωρίζουμε για το πλαίσιό τους αρκούν για να φανεί μια αξιοσημείωτη εγγύτητα με τα θέματα αυτής της γιορτής: η Γη και οι κύκλοι της, η Δήμητρα και η Περσεφόνη, η εξαφάνιση και η επιστροφή, η γονιμότητα, η ζωή και ο θάνατος, οι δάδες μέσα στη νύχτα και το πέρασμα από μια κατάσταση σε μια άλλη.
Η Ιερά Οδός μπορεί έτσι να γίνει σήμερα η αθηναϊκή έκφραση της Γιορτής της Μετάδοσης.
Η χειρονομία που πραγματοποιείται γύρω από μια φλόγα αποκτά τότε εδαφική διάσταση.
Η μετάδοση δεν είναι πλέον μόνο το πέρασμα του φωτός από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.
Γίνεται δρόμος.
Να δεχθούμε στην Αθήνα.
Να περπατήσουμε.
Να διακρίνουμε.
Να μεταμορφώσουμε.
Να δημιουργήσουμε.
Να μεταδώσουμε στην Ελευσίνα.
Και ίσως στη συνέχεια να επιστρέψουμε στον κόσμο όσα δεχθήκαμε και μεταμορφώσαμε κατά τη διάρκεια της πορείας.
Αυτό το σύγχρονο ξανάνοιγμα της Ιεράς Οδού δεν επιδιώκει, επομένως, να αναπαραστήσει μια αρχαία πομπή. Προτείνει να την καταστήσει έναν ζωντανό χώρο πορείας, πνευματικότητας, δημιουργίας, συνάντησης και μετάδοσης.
Μια ολόκληρη σελίδα είναι αφιερωμένη σε αυτό το εγχείρημα, στην ιστορία του και στις σύγχρονες προεκτάσεις του:
→ Η Ιερά Οδός στον 21ο αιώνα — Από την Αθήνα στην Ελευσίνα
Ouverture au monde — Athènes, lieu de mise en relation
Si la Voie Sacrée donne à la Fête de la Transmission une expression particulière à Athènes, son horizon dépasse largement la Grèce.
Les Huit Fêtes du Vivant ne cherchent pas à créer un nouveau calendrier religieux ni à remplacer les fêtes propres aux différentes cultures.
Elles proposent un cadre commun très simple : partir des grands rythmes du vivant pour permettre à des traditions, des cultures et des formes de création différentes d’entrer en relation.
L’équinoxe en offre une occasion particulièrement forte.
Partout sur Terre, les êtres humains font l’expérience des cycles de la lumière, des saisons, de la naissance, de la croissance, de la maturité, du déclin et de la mort — même si ces rythmes prennent des formes très différentes selon les territoires et les hémisphères.
Chaque culture leur a donné ses récits, ses symboles, ses rites et ses œuvres.
Il ne s’agit pas de les réduire à une tradition unique.
Il s’agit au contraire de créer les conditions de leur conversation.
Athènes peut jouer ici un rôle particulier.
Non comme centre qui imposerait une vision au reste du monde, mais comme lieu de mise en relation : entre Orient et Occident, héritage antique et création contemporaine, philosophie et spiritualité, christianisme et bouddhisme, territoires et cultures.
C’est dans ce sens qu’Athènes peut devenir la capitale symbolique de la Civilisation de l’Amour.
Une capitale qui ne commande pas.
Une capitale qui relie.
Cette vocation rejoint celle de l’Archipel Poëtique : créer entre des lieux différents des circulations de personnes, de récits, d’œuvres, de pratiques et d’expériences.
L’archipel offre d’ailleurs une autre image de la Transmission.
Chaque île demeure elle-même.
Mais aucune n’est complètement isolée.
Entre elles circule la mer.
De même, une Civilisation de l’Amour n’exige pas que les cultures, les religions ou les personnes deviennent identiques. Elle cherche à rendre possibles les passages entre elles.
La question n’est donc plus :
Comment penser tous de la même manière ?
Mais :
Que pouvons-nous apprendre les uns des autres, créer ensemble et transmettre ?
La Fête de la Transmission peut ainsi devenir, d’Athènes vers d’autres territoires, une invitation ouverte : que chaque lieu découvre ce qu’il a reçu, ce qu’il veut transformer et ce qu’il souhaite offrir au monde.
Άνοιγμα προς τον κόσμο — Η Αθήνα ως τόπος συνάντησης και σύνδεσης
Αν η Ιερά Οδός δίνει στη Γιορτή της Μετάδοσης μια ιδιαίτερη έκφραση στην Αθήνα, ο ορίζοντάς της εκτείνεται πολύ πέρα από την Ελλάδα.
Οι Οκτώ Γιορτές του Ζωντανού δεν επιδιώκουν να δημιουργήσουν ένα νέο θρησκευτικό ημερολόγιο ούτε να αντικαταστήσουν τις γιορτές που ανήκουν στις διαφορετικές κουλτούρες.
Προτείνουν ένα πολύ απλό κοινό πλαίσιο: να ξεκινήσουμε από τους μεγάλους ρυθμούς του ζωντανού, ώστε διαφορετικές παραδόσεις, πολιτισμοί και μορφές δημιουργίας να μπορούν να έρθουν σε σχέση.
Η ισημερία προσφέρει μια ιδιαίτερα ισχυρή ευκαιρία γι’ αυτό.
Σε όλη τη Γη, οι άνθρωποι βιώνουν τους κύκλους του φωτός, των εποχών, της γέννησης, της ανάπτυξης, της ωριμότητας, της παρακμής και του θανάτου — ακόμη κι αν αυτοί οι ρυθμοί παίρνουν πολύ διαφορετικές μορφές ανάλογα με τον τόπο και το ημισφαίριο.
Κάθε πολιτισμός τούς έχει δώσει τις δικές του αφηγήσεις, τα σύμβολα, τις τελετουργίες και τα έργα του.
Δεν πρόκειται να τα περιορίσουμε σε μία μοναδική παράδοση.
Πρόκειται, αντίθετα, να δημιουργήσουμε τις συνθήκες για τη συνομιλία τους.
Η Αθήνα μπορεί εδώ να διαδραματίσει έναν ιδιαίτερο ρόλο.
Όχι ως κέντρο που θα επέβαλλε μια αντίληψη στον υπόλοιπο κόσμο, αλλά ως τόπος σύνδεσης: ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, την αρχαία κληρονομιά και τη σύγχρονη δημιουργία, τη φιλοσοφία και την πνευματικότητα, τον χριστιανισμό και τον βουδισμό, τους τόπους και τους πολιτισμούς.
Με αυτή την έννοια, η Αθήνα μπορεί να γίνει η συμβολική πρωτεύουσα του Πολιτισμού της Αγάπης.
Μια πρωτεύουσα που δεν διοικεί.
Μια πρωτεύουσα που συνδέει.
Αυτή η αποστολή συναντά εκείνη του Ποιητικού Αρχιπελάγους: να δημιουργεί ανάμεσα σε διαφορετικούς τόπους κυκλοφορίες ανθρώπων, αφηγήσεων, έργων, πρακτικών και εμπειριών.
Το αρχιπέλαγος προσφέρει, άλλωστε, μια ακόμη εικόνα της Μετάδοσης.
Κάθε νησί παραμένει ο εαυτός του.
Κανένα όμως δεν είναι εντελώς απομονωμένο.
Ανάμεσά τους κυκλοφορεί η θάλασσα.
Με τον ίδιο τρόπο, ένας Πολιτισμός της Αγάπης δεν απαιτεί από τους πολιτισμούς, τις θρησκείες ή τους ανθρώπους να γίνουν όμοιοι. Επιδιώκει να καταστήσει δυνατά τα περάσματα ανάμεσά τους.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι πια:
Πώς μπορούμε όλοι να σκεφτόμαστε με τον ίδιο τρόπο;
Αλλά:
Τι μπορούμε να μάθουμε ο ένας από τον άλλον, να δημιουργήσουμε μαζί και να μεταδώσουμε;
Η Γιορτή της Μετάδοσης μπορεί έτσι να γίνει, από την Αθήνα προς άλλους τόπους, μια ανοιχτή πρόσκληση: κάθε τόπος να ανακαλύψει τι έχει λάβει, τι θέλει να μεταμορφώσει και τι επιθυμεί να προσφέρει στον κόσμο.
Vers le Recueillement — Ce qui demeure
Avec l’équinoxe, un seuil est franchi.
La lumière extérieure continuera désormais à décroître jusqu’au solstice d’hiver. Les feuilles tomberont, les paysages se dépouilleront et une part croissante de la vie deviendra moins visible.
Après avoir demandé :
Qu’est-ce qui mérite d’être transmis ?
le cycle des Huit Fêtes du Vivant nous conduira progressivement vers une autre question :
Lorsque les formes disparaissent, qu’est-ce qui demeure ?
Le 1er novembre, la Fête de l’Entrée en Hiver — Le Recueillement ouvrira cette nouvelle étape.
La Transmission et le Recueillement sont profondément liés.
Nous pouvons nous souvenir parce que quelque chose nous a été transmis.
Et nous pouvons transmettre parce que nous avons reçu la mémoire de ceux qui nous ont précédés.
À l’automne, la nature rend ce mouvement visible. Les formes extérieures se défont, mais la vie ne disparaît pas pour autant. Elle se retire, se transforme, se concentre autrement.
La graine en offre peut-être l’image la plus simple.
Elle ne conserve ni la forme du fruit ni celle de la plante qui l’a produite.
Et pourtant, quelque chose passe.
Une possibilité de vie traverse la disparition des formes.
Il en va de même pour les êtres humains et les cultures.
Une personne disparaît, mais des paroles, des gestes, des œuvres, des souvenirs ou des manières d’aimer peuvent continuer à vivre dans d’autres êtres.
Une civilisation se transforme, mais certains de ses récits, de ses questions, de ses créations et de ses intuitions peuvent traverser les siècles.
La Transmission prépare ainsi le Recueillement.
Le 21 septembre, nous choisissons ce que nous voulons faire passer.
Le 1er novembre, nous nous tournerons davantage vers ceux qui nous ont précédés et vers ce qui demeure présent malgré l’absence.
Le mouvement de l’automne se poursuit :
Recevoir ce qui a mûri.
Transmettre ce qui demeure vivant.
Se recueillir devant ce qui disparaît.
Et, peu à peu, entrer dans le silence de l’hiver.
Προς την Περισυλλογή — Αυτό που παραμένει
Με την ισημερία, περνάμε ένα κατώφλι.
Το εξωτερικό φως θα συνεχίσει πλέον να μειώνεται μέχρι το χειμερινό ηλιοστάσιο. Τα φύλλα θα πέσουν, τα τοπία θα γυμνωθούν και ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος της ζωής θα γίνει λιγότερο ορατό.
Αφού θέσαμε το ερώτημα:
Τι αξίζει να μεταδοθεί;
ο κύκλος των Οκτώ Γιορτών του Ζωντανού θα μας οδηγήσει σταδιακά προς ένα άλλο ερώτημα:
Όταν οι μορφές εξαφανίζονται, τι παραμένει;
Την 1η Νοεμβρίου, η Γιορτή της Εισόδου στον Χειμώνα — Η Περισυλλογή θα ανοίξει αυτό το νέο στάδιο.
Η Μετάδοση και η Περισυλλογή συνδέονται βαθιά.
Μπορούμε να θυμόμαστε επειδή κάτι μας μεταδόθηκε.
Και μπορούμε να μεταδίδουμε επειδή έχουμε δεχθεί τη μνήμη εκείνων που προηγήθηκαν από εμάς.
Το φθινόπωρο, η φύση κάνει αυτή την κίνηση ορατή. Οι εξωτερικές μορφές διαλύονται, αλλά η ζωή δεν εξαφανίζεται γι’ αυτό. Αποσύρεται, μεταμορφώνεται, συγκεντρώνεται με διαφορετικό τρόπο.
Ο σπόρος προσφέρει ίσως την απλούστερη εικόνα αυτής της διαδικασίας.
Δεν διατηρεί ούτε τη μορφή του καρπού ούτε εκείνη του φυτού που τον δημιούργησε.
Κι όμως, κάτι περνά.
Μια δυνατότητα ζωής διασχίζει την εξαφάνιση των μορφών.
Το ίδιο συμβαίνει με τους ανθρώπους και τους πολιτισμούς.
Ένας άνθρωπος φεύγει από τη ζωή, αλλά λόγια, χειρονομίες, έργα, αναμνήσεις ή τρόποι αγάπης μπορούν να συνεχίσουν να ζουν μέσα σε άλλους ανθρώπους.
Ένας πολιτισμός μεταμορφώνεται, αλλά ορισμένες αφηγήσεις, ερωτήματα, δημιουργίες και διαισθήσεις του μπορούν να διασχίσουν τους αιώνες.
Η Μετάδοση προετοιμάζει έτσι την Περισυλλογή.
Στις 21 Σεπτεμβρίου, επιλέγουμε αυτό που θέλουμε να περάσει παραπέρα.
Την 1η Νοεμβρίου, θα στραφούμε περισσότερο προς εκείνους που προηγήθηκαν και προς αυτό που παραμένει παρόν παρά την απουσία.
Η κίνηση του φθινοπώρου συνεχίζεται:
Να δεχθούμε αυτό που ωρίμασε.
Να μεταδώσουμε αυτό που παραμένει ζωντανό.
Να σταθούμε σε περισυλλογή μπροστά σε αυτό που εξαφανίζεται.
Και, λίγο λίγο, να εισέλθουμε στη σιωπή του χειμώνα.
Conclusion — Transmettre pour que le vivant continue
À l’équinoxe d’automne, le monde atteint un équilibre fragile.
Le jour et la nuit se répondent, mais cet équilibre ne dure pas. La lumière décroît, les formes se transforment et la nature entre progressivement dans le temps du dépouillement.
La fête ne cherche pas à retenir ce qui passe.
Elle nous invite à entrer consciemment dans ce mouvement.
Au commencement était une question :
Que voulons-nous faire de ce que nous avons reçu ?
Le chemin parcouru permet maintenant d’y répondre.
Recevoir ne suffit pas.
Il faut discerner.
Discerner ne suffit pas.
Il faut transformer.
Transformer ne suffit pas.
Il faut partager et transmettre.
C’est ainsi que la Transmission relie les différentes dimensions de cette fête.
Le Feu devient lumière intérieure et discernement.
L’Air devient souffle, circulation et relation.
L’épée rappelle qu’il faut choisir.
La flamme rappelle que ce qui est vivant demande à circuler.
La création permet à l’héritage de prendre une forme nouvelle.
Les traditions spirituelles apportent leurs propres chemins de transformation et peuvent entrer en dialogue sans perdre leur singularité.
Et la relation donne finalement son sens à l’ensemble.
Car nous ne transmettons jamais dans le vide.
Nous transmettons à quelqu’un.
D’un être à l’autre, d’une génération à l’autre, d’une culture à l’autre, quelque chose passe, se transforme et recommence.
C’est peut-être ainsi qu’une Civilisation de l’Amour peut progressivement prendre forme : non comme une idée abstraite ou une doctrine nouvelle, mais comme une civilisation capable d’apprendre à recevoir, discerner, transformer, donner, partager et transmettre.
La fête peut alors s’achever comme elle a commencé : autour d’une lumière.
Mais cette fois, la lumière n’est plus au centre du cercle.
Elle est entre les mains de chacun.
Recevoir.
Discerner.
Transformer.
Partager.
Transmettre.
Et permettre au vivant de continuer.
Συμπέρασμα — Να μεταδίδουμε για να συνεχίζεται το ζωντανό
Στη φθινοπωρινή ισημερία, ο κόσμος φτάνει σε μια εύθραυστη ισορροπία.
Η ημέρα και η νύχτα ανταποκρίνονται η μία στην άλλη, αλλά αυτή η ισορροπία δεν διαρκεί. Το φως μειώνεται, οι μορφές μεταμορφώνονται και η φύση εισέρχεται σταδιακά στον καιρό της απογύμνωσης.
Η γιορτή δεν επιδιώκει να συγκρατήσει αυτό που περνά.
Μας καλεί να εισέλθουμε συνειδητά σε αυτή την κίνηση.
Στην αρχή υπήρχε ένα ερώτημα:
Τι θέλουμε να κάνουμε με όσα έχουμε λάβει;
Η διαδρομή που ακολουθήσαμε μας επιτρέπει τώρα να απαντήσουμε.
Δεν αρκεί να δεχόμαστε.
Χρειάζεται να διακρίνουμε.
Δεν αρκεί να διακρίνουμε.
Χρειάζεται να μεταμορφώνουμε.
Δεν αρκεί να μεταμορφώνουμε.
Χρειάζεται να μοιραζόμαστε και να μεταδίδουμε.
Έτσι η Μετάδοση συνδέει τις διαφορετικές διαστάσεις αυτής της γιορτής.
Η Φωτιά γίνεται εσωτερικό φως και διάκριση.
Ο Αέρας γίνεται πνοή, κυκλοφορία και σχέση.
Το ξίφος μας θυμίζει ότι χρειάζεται να επιλέγουμε.
Η φλόγα μας θυμίζει ότι αυτό που είναι ζωντανό χρειάζεται να κυκλοφορεί.
Η δημιουργία επιτρέπει στην κληρονομιά να πάρει μια νέα μορφή.
Οι πνευματικές παραδόσεις προσφέρουν τους δικούς τους δρόμους μεταμόρφωσης και μπορούν να συνομιλήσουν χωρίς να χάσουν τη μοναδικότητά τους.
Και η σχέση δίνει τελικά νόημα σε όλα αυτά.
Γιατί ποτέ δεν μεταδίδουμε στο κενό.
Μεταδίδουμε σε κάποιον.
Από τον έναν άνθρωπο στον άλλον, από τη μια γενιά στην άλλη, από τον έναν πολιτισμό στον άλλον, κάτι περνά, μεταμορφώνεται και ξαναρχίζει.
Ίσως έτσι μπορεί να πάρει σταδιακά μορφή ένας Πολιτισμός της Αγάπης: όχι ως αφηρημένη ιδέα ή ως νέο δόγμα, αλλά ως ένας πολιτισμός ικανός να μάθει να δέχεται, να διακρίνει, να μεταμορφώνει, να δίνει, να μοιράζεται και να μεταδίδει.
Η γιορτή μπορεί τότε να ολοκληρωθεί όπως άρχισε: γύρω από ένα φως.
Μόνο που αυτή τη φορά το φως δεν βρίσκεται πια στο κέντρο του κύκλου.
Βρίσκεται στα χέρια του καθενός.
Να δεχόμαστε.
Να διακρίνουμε.
Να μεταμορφώνουμε.
Να μοιραζόμαστε.
Να μεταδίδουμε.
Και να επιτρέπουμε στο ζωντανό να συνεχίζεται.
Construire la Civilisation de l’Amour 